ورزشکاری به مانع نزدیک میشود، از زمین جدا میشود و بهجای آنکه رو به میله بماند، پشتش را به آن میکند. سر و شانهها از میله میگذرند، تنه قوس میگیرد و پاها در ادامه عبور میکنند. امروز این تصویر برای تماشاگر پرش ارتفاع عادی است. اما در المپیک مکزیکوسیتی ۱۹۶۸، دیک فازبری با همین شیوه نگاهها را به خودش کشاند. سؤال جذاب فقط این نیست که چطور بالاتر پرید؛ این است که چرا توانست جور دیگری فرود بیاید.
در ۲۰ اکتبر ۱۹۶۸، فازبری از ارتفاع ۲٫۲۴ متر گذشت و طلای المپیک را گرفت. رکورد المپیک هم عوض شد، اما آنچه ماند فراتر از یک عدد بود: شیوهای که نام او را گرفت و بعدها به تصویر آشنای این رشته تبدیل شد. برای فهم این تغییر، باید چشم را از میله کمی پایینتر برد؛ به جایی که ورزشکار پس از پرش روی آن میافتد.
پیش از بالا رفتن، باید راه برگشت وجود داشته باشد
در پرش ارتفاع، عبور از میله پایان حرکت نیست. ورزشکار باید فرود بیاید و همین بخش، بر انتخاب روش عبور اثر میگذارد. کمیتهٔ بینالمللی المپیک در روایت این تحول، به جایگزینشدن محل فرودِ شنی با تشکهای فومی عمیق اشاره میکند. سطح تازه، امکان فرود روی پشت را فراهم کرد؛ امکانی که با شیوهٔ فازبری پیوند مستقیم داشت.
این جزئیات، قصه را از روایت سادهٔ «کسی جرئت کرد متفاوت باشد» دقیقتر میکند. تفاوت فقط در تصمیم یک ورزشکار نبود. محیط تمرین و مسابقه هم تغییر کرده بود و حرکت تازه در آن محیط قابل اجرا میشد. وقتی فقط لحظهٔ عبور از میله را میبینیم، ممکن است فراموش کنیم که ادامهٔ همان حرکت، روی سطح فرود اتفاق میافتد. تکنیک را نمیتوان از آن سطح جدا کرد.
مقایسهٔ دو وضعیت کمک میکند: عبورکردن با روشی که فرودش روی پاهاست، با عبوری که سرانجامش افتادن روی پشت است، نیاز یکسانی به محل فرود ندارد. تشک صرفاً وسیلهای برای راحتترکردن پایان مسابقه نبود؛ در شکلگرفتنِ حرکت هم نقش داشت. این یکی از آن لحظههای تاریخ ورزش است که تجهیزات، امکان تازهای به بدن میدهند.
حرکتی که یکشبه در المپیک اختراع نشد
فازبری در مکزیکوسیتی، نتیجهٔ سالها تغییر و تمرین را نشان داد. روایت پنجاهمین سالگردِ World Athletics، شروع استفادهٔ او از این شیوه را به بهار ۱۹۶۳ و دوران دبیرستان برمیگرداند. پس میان نخستین تجربهها و مدال طلا، چند سال فاصله بود. المپیک زمان دیدهشدن گستردهٔ روش بود، نه نخستین روزی که او پشتش را به میله کرد.
این فاصلهٔ زمانی مهم است، چون نتیجهٔ نهایی معمولاً مسیر را کوتاهتر از واقعیت نشان میدهد. در یک کلیپ کوتاه، فقط دورخیز و پرش باقی میماند. اما روشی که روی صحنهٔ بزرگ قابل اتکا باشد، باید پیش از آن در تمرین و مسابقه آزموده شود. فازبری هم با یک حرکتِ امتحاننشده وارد فینال نشده بود.
او تنها کسی نبود که امکان عبور با پشت را تجربه میکرد. همان روایت به دبی بریلِ کانادایی نیز اشاره دارد که جداگانه روی شیوهای مشابه کار میکرد. بنابراین بهتر است تاریخ را به تصویر یک نابغهٔ تنها تقلیل ندهیم. نام فازبری روی روش ماند، اما تغییرِ شرایط فرود و تجربههای ورزشکاران دیگر هم بخشی از این دوره بودند.
در مکزیکوسیتی، عدد هم باید جواب میداد
شیوهٔ متفاوت توجه جلب میکند، ولی در مسابقه کافی نیست. معیار همچنان ارتفاعی بود که ورزشکار بدون انداختن میله از آن میگذشت. کارنامهٔ رسمی فدراسیون دوومیدانی آمریکا، ۲٫۲۴ مترِ فازبری را رکورد المپیک و آمریکا ثبت کرده است. او با همین نتیجه قهرمان شد؛ پس روش تازه فقط دیدنی نبود، در رقابت هم نتیجه داشت.
نکتهٔ ظریف این است که آن پرش، رکورد جهان نبود. رکورد المپیک و رکورد جهان دو عنوان متفاوتاند. در روایتهایی که موفقیتهای بزرگ را خیلی سریع خلاصه میکنند، این دو گاهی جای هم مینشینند و اندازهٔ واقعی اتفاق گم میشود. فازبری برای تغییر رشتهاش لازم نبود همان روز بالاترین پرش تاریخ جهان را انجام دهد.
بعد از عبور از ۲٫۲۴ متر، او ارتفاع ۲٫۲۹ را خواست؛ بالاتر از رکورد جهانیِ ۲٫۲۸ مترِ والری برومل. هر سه تلاشش در آن ارتفاع ناموفق بود. این بخش از نتیجه، قصه را کاملتر میکند: او هم طلا گرفت و هم در هدف بعدی شکست خورد. موفقیت تاریخیاش به معنای بینقصبودن تمام تلاشهای آن روز نبود.
چرا اسم «فلاپ» ماند؟
نام این روش هم داستان کوچکی دارد. فازبری در گفتوگوی سال ۲۰۱۴ با بخش SPIKES در World Athletics توضیح داد که ابتدا برای توصیف حرکت از عبارتی فنیتر، به معنای عبور با پشت، استفاده کرده بود. بعدها نام «فازبری فلاپ» را گفت؛ عنوانی که ریشه در توضیح یک عکس در روزنامهٔ محلی داشت و بهتر در ذهن میماند.
برای خوانندهٔ امروز، «فلاپ» ممکن است یادآور شکست باشد، اما در نام این حرکت، توصیفِ افتادن و رهاشدنِ بدن هم مطرح است. خود فازبری در همان گفتوگو، آن را به جنبوجوش ماهی روی ساحل رودخانه تشبیه کرده بود. این توضیح دربارهٔ منشأ نام است؛ نه اینکه پرش موفق او را باید یک شکست نامید.
ماندگاری اسم، در دیدهشدن روش نقش داشت. یک عنوان کوتاه را میشود در گزارش مسابقه تکرار کرد و به حرکتی مشخص نسبت داد. بااینحال، اسم بهتنهایی کسی را قانع نمیکند که روشش را عوض کند. چیزی که پشت آن عنوان قرار داشت، نتیجهای قابل مشاهده و امکان یادگیری یک تکنیک تازه بود.
یک مدال چطور به تغییر عادت تبدیل میشود؟
طلای المپیک، روش را یکباره به انتخاب همه تبدیل نکرد. تغییرِ عادتِ ورزشی به زمان نیاز داشت. در المپیک مونیخ ۱۹۷۲، طبق گزارش SPIKES، ۲۸ نفر از ۴۰ شرکتکنندهٔ پرش ارتفاع از این شیوه استفاده میکردند. این عدد، فاصلهٔ میان دیدهشدنِ یک حرکت و گسترش آن را ملموس میکند: چهار سال بعد، دیگر با انتخابی نادر روبهرو نبودیم.
از دید تماشاگر، بخش جالب همین جابهجایی است. آنچه ابتدا غیرمعمول به نظر میرسد، پس از تکرار و موفقیت میتواند به معیار دیدن رشته تبدیل شود. امروز اگر کسی با شیوهای قدیمیتر بپرد، احتمالاً بیشتر متوجه تفاوتش میشویم. نگاه ما به «حرکت عادی» هم همراه تاریخ ورزش تغییر میکند.
اما این روایت، دستور امتحانکردن پرش روی هر سطح نرمی نیست. تشکِ تخصصیِ فرود، فضای مناسب و آموزش، اجزای همان رشتهاند. مت یوگا یا تشک خانگی به دلیل نرمبودن، همان نقش را ندارند. اگر بخواهیم تفاوت تجهیزات را از این داستان بفهمیم، دقیقاً باید همین تفاوتِ کاربرد را نگه داریم؛ نام عمومیِ «تشک» برای یکیگرفتنِ آنها کافی نیست.
آنچه پایینِ میله بود
از فازبری معمولاً تصویر بدنی را به یاد میآوریم که روی میله قوس گرفته است. بااینحال، برای فهمیدنِ ماجرا باید مسیر کامل را ببینیم: دورخیز، جداشدن از زمین، عبور و فرود. تغییر در آخرین بخش، به تغییر بخش میانی کمک کرد. این رابطه، از یک شعار دربارهٔ متفاوتبودن جذابتر است، چون نشان میدهد یک نوآوری واقعاً چگونه امکان پیدا میکند.
در جدول نتایج مکزیکوسیتی، کنار نام او ارتفاع ۲٫۲۴ متر نوشته شده است. در تاریخ پرش ارتفاع، نامش به یک روش تبدیل شد. میان این دو، فقط یک مدال نیست؛ سالهای تجربه، سطح فرود تازه و حرکتی قرار دارد که پس از او بارها تکرار شد. برای همین، گاهی مهمترین بخش یک پرش را باید جایی پیدا کرد که ورزشکار قرار است فرود بیاید.